تاربخ ادبیات دری،قسمت بیست و دوم

اخوان الصفا: در قرن چهارم هجری عده یی از متعصبین تنگ نظر بر جنبش فرهنگی که از زمان عبدالله مامون خلیفۀ عباسی آغاز یافته بود و مسلمانان به تأسی از آن توانسته بودند بر آثار و افکار دانشمندان و اندیشمندان سایر ملل جهان خاصتاً یونان و روم دست یابند و تمدن عظیمی را که جهان امروزی غرب مرهو و مدیون آنست پایه گذاری کننند مورد انتقاد و اعتراض قرار داده آنرا مغایر ارشادات و دستورات دین مبین اسلام پنداشته و بر تمام دانش های بشری سوگمندانه خط بطلان کشیدند.

این گروه متاثر و متحجر از ارشادات پیغمبر گرامی اسلام که فرموده است .علم مال مومن است به پیش هر کس که باشد از نزدش بگیرید آگاهی نداشتند و یا عمداً به خاطر منافع آنی و چند روزه خود را به نادانی زده بودند.

بناءً در همین سده بود که یک عده از اندیشمندان قلم به دست و با احساس پا به عرصۀ وجود گذاشتند که فکر میکردند کسب هر نوع دانش و علوم در مخالفت با دین اسلام نبوده بلکه این دین مترقی و پیشرو پیروان خود را دستور داده است که از گهواره تا گور دانش بجویند. و طلب علم را بر تمام مرد و زن آن فرض گردانیده است. این گروه به پژوهش و تفحص پرداختند تا فلسفه ،منطق و سایر میراث فرهنگی بشری را در مطابقت با دین مبین اسلام فراگیرند و به مردم خود عرضه دارند و زمینه را برای رشد فکری جوامع اسلامی مساعد گردانند.

این گروه که در تاریخ به نام اخوان الصفا و خوان الوفا معروف و معرفی شده اند چون محیط را برای جولان آشکار اندیشۀ شان مساعد نمیدیدند نظرات و ما حصل اندیشه های خود را به صورت پنهانی و بدون ذکر نام مولف در رساله ها نشر میکردند و به دسترس کتابفروشان میگذاشتند.

تعداد این رساله ها به پنجا و دو(52) عدد میرسند که شامل مطالب آتی اند:
1: رسایل ریاضی تعلیمی 14 رساله
2: رسایل جسمانی طبیعی 17 رساله
3: رسایل نفسانی عقلی 10 رساله
4: رسایل ناموس الهی و شرعی 12 رساله

از این رساله ها نسخه های خطی متعدد موجود بوده و تخلیص شدۀ بعضی از آنها در زبان دری نیز موجودست.

یکی از اصول مشخص این نهضت فکری و ادبی این بوده است که اعضای آن از بین تمام اقشار جامعه بدون هیچگونه تبعیض با هم برادر وار و با خلوص نیت همزیستی صادقانه داشتند و هدف شان تنها تنویر افکار مردمان جوامع اسلامی بود و بس. از همین لخاظ آنها را به نام اخوان الصفا یاد می نمودند.

این نهضت در سر تا سر سدۀ چهارم وجود داشت ولی سوگمندانه به پایان رسیدن آن قرن عمر آن نیز به پایان رسید.

شعر در سده ششم:

در سدۀ ششم هجری سه جریان ادبی وجود داشت به این قرار:

1: ادامۀ مکتب خراسانی
2: سبک آذربایجانی
3: مکتب بینابین

مشخصات شعر سدۀ ششم:

هر چند هر سه جریان ادبی سدۀ ششم هر کدام از خود مشخصات و مختصاتی دارد ولی بطور کلی میتوان آنرا چنین فرمول بندی کرد:

1: در پهلوی قصیده غزل نیز به حیث قالب اصلی شعر استعمال میشود
2: واژه های عربی رو به ازدیاد گذاشته اصطلاحات و حتی اشعار عربی به کار میرود
3: ترکیبات نو بکار برده میشود
4: زبان به سوی دشوار شدن گام بر میدارد
5: شعر عرفانی به وجود میآید
6: شکایت از اوضاع جامعه و عدم توجه به شاعران در دستور روز قرار میگیرد.
7: ترک لغات مهجور و قدیمی دری صورت میگیرد
8: کثرت استعمال واژه های ترکی به میان میآید.
9: تعصب در دین رواج پیدا میکند
10: در شعر به علوم مختلف اشاره میشود
11: قصیده، مثنوی و قطعه به اوج خود میرسد
12: اشعار مناظره به وجود میآید
3: بازار هجو و بد گویی گرم میشود تا حدی که شاعران در هجو یکدیگر خود نیز داد سخن میدهند.
14: ردیف های مشکل به میان میآید که این خود یک مبارزه طلبی است.
15: سرقت اشعار گذشتگان و یا تصرف در آن رواج می یابد.
16: اشعار محتاج شرع میباشد.
17: مخالفت با فلسفۀ یونانی در دستور روز قرار میگیرد.
18: غلو و اغراق به حد نهایی خود میرسد.
19: مخالفت با تاریخ خصوصاً تاریخ عجم آغاز میگردد
20: آیات و حدیث اقتباس شده و به کار برده میشود.

آثارمنثور این دوره نیز تابع همان جریان ادبی موجود است که معمول و متداول بوده است آثاری که در این سده نگارش یافته حرکت از سبک سادۀ مکتب ادبی خراسان را به سوی مکتب ادبی عراقی وانمود میسازد که در آن لغات عربی به گونۀ چشمگیری به کار رفته است. از آثار منثور این دوره کلیله و دمنۀ بهرامشاهی اثر ابوالمعایی نصرالله غزنوی و حدایق السحرفی دقایق الشعر رشید وطواط و چهار مقالۀ نظامی عروضی سمرقندی را میتوان نام برد. مقاله نویسی نیز برای بار اول در همین سده توسط قاضی حمیدالله حمیدی بلخی به وجودآمده است.

نمونۀ نثر این دوره از کلیله و دمنۀ بهرامشاهی:

آورده اند که ماهی خواری بر لبی آبی وطن ساخته بود و به قدر حاجت ماهی میگرفتی و روزگاری در خصب و نعمت می گذاشت. چون ضعف پیری بدور راه یافت از شکار باز ماند با خود گفت: دریغا عمر که عنان گشته رفت و از وی جز تجربت و ممارست عوضی به دست نیامد که در وقت پیری پایمردی یا دستگیری تواند بود. امروز بنای کار خود چون از قوت باز مانده ام- بر حیلت باید نهاد و اسباب قوت که قوام معیشت است از این وجه باید ساخت.
بعد از پاراگرافی میخوانیم:
اگر بدان تحویل توانید کرد در امن و راحت و خصب و فراغت افتید. گفتند: نیکو رایی است. ممکن نقل بی معونت و مظاهرت تو ممکن نیست. گفت دریغ ندارم اما مدت گیرد و ساعت تا ساعت صیادان بیایند و فرصت فایت شود. بسیار تصرع نمودند و منتها و تحمل کردند و....

قسمت بعدی: سدۀ ششم و اوجگیری تصوف

نويسنده: zakariarahimi | بازديدها: 0 | تاريخ ارسال: 10 دلو 1388 | چاپ مطلب